«Όλοι οι φίλοι μου έχουν λογαριασμό».

«Μόνο εγώ μένω απ’ έξω».

«Δεν με εμπιστεύεστε;»

Κάποια στιγμή, συνήθως προς το τέλος του Δημοτικού ή στις αρχές του Γυμνασίου, πολλά παιδιά αρχίζουν να ζητούν επίμονα πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι γονείς βρίσκονται τότε μπροστά σε ένα πραγματικό δίλημμα. Δεν θέλουν το παιδί τους να αισθάνεται αποκλεισμένο από την παρέα του, αλλά ταυτόχρονα ανησυχούν για όσα μπορεί να συναντήσει στο διαδίκτυο και για το αν είναι έτοιμο να τα διαχειριστεί.

Δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη ηλικία που να δείχνει από μόνη της ότι ένα παιδί είναι έτοιμο για τα social media. Η ηλικία έχει σημασία, αλλά δεν αποτελεί το μοναδικό κριτήριο. Ένα παιδί μπορεί να ξέρει πολύ καλά να χρησιμοποιεί το κινητό και τις εφαρμογές, χωρίς να είναι ακόμη έτοιμο να αντιμετωπίσει ένα αρνητικό σχόλιο, τον αποκλεισμό από μια διαδικτυακή παρέα ή την πίεση να κάνει κάτι μόνο και μόνο επειδή το κάνουν οι φίλοι του. Η εξοικείωση με την τεχνολογία δεν σημαίνει απαραίτητα και συναισθηματική ετοιμότητα.

Πριν από την πρώτη πρόσβαση, αξίζει να παρατηρήσουμε πώς αντιδρά το παιδί στην καθημερινότητά του. Πώς διαχειρίζεται την απογοήτευση όταν δεν παίρνει την απάντηση που περίμενε; Πόσο εύκολα επηρεάζεται από τη γνώμη των άλλων; Μπορεί να απομακρυνθεί από μια δραστηριότητα που το απορροφά ή δυσκολεύεται πολύ να σταματήσει; Σκέφτεται πριν ενεργήσει ή παρασύρεται συχνά από την παρόρμηση της στιγμής;

Αυτά τα ερωτήματα έχουν σημασία, επειδή στα social media οι αντιδράσεις είναι άμεσες και συχνά δημόσιες. Ένα σχόλιο μπορεί να πληγώσει, μια φωτογραφία μπορεί να κοινοποιηθεί χωρίς άδεια και ένα προσωπικό μήνυμα μπορεί να φτάσει σε ανθρώπους για τους οποίους δεν προοριζόταν. Το παιδί χρειάζεται σταδιακά να κατανοήσει ότι όσα δημοσιεύονται στο διαδίκτυο δεν ελέγχονται πάντοτε και δεν εξαφανίζονται απαραίτητα επειδή τα διαγράψαμε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι μόνο ένας χώρος κινδύνου. Για τα παιδιά και τους εφήβους αποτελούν σημαντικό τρόπο επικοινωνίας, δημιουργικής έκφρασης και συμμετοχής στην ομάδα. Για ένα παιδί που αισθάνεται απομονωμένο ή δυσκολεύεται να βρει συνομηλίκους με κοινά ενδιαφέροντα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να προσφέρουν σύνδεση και την αίσθηση ότι ανήκει κάπου.

Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι να τα παρουσιάσουμε ως κάτι απόλυτα καλό ή κακό, αλλά να δούμε πώς τα χρησιμοποιεί το συγκεκριμένο παιδί και τι επίδραση έχουν στην καθημερινότητά του.

Οι δυσκολίες αρχίζουν όταν η διαδικτυακή ζωή αποκτά υπερβολική επιρροή στην εικόνα που έχει το παιδί για τον εαυτό του. Τα «μου αρέσει», τα σχόλια, οι ακόλουθοι και οι συνεχείς συγκρίσεις μπορεί να αποκτήσουν μεγάλη σημασία, ιδιαίτερα για παιδιά που είναι ευαίσθητα στην κριτική ή αναζητούν έντονα την αποδοχή των άλλων. Η πίεση να δείχνουν πάντοτε χαρούμενα, όμορφα ή επιτυχημένα μπορεί να τα κάνει να αισθάνονται ότι η δική τους ζωή υστερεί σε σύγκριση με τη φαινομενικά τέλεια καθημερινότητα που βλέπουν στις οθόνες τους.

Περισσότερη προσοχή χρειάζεται όταν ένα παιδί αντιμετωπίζει ήδη άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση, δυσκολίες με την εικόνα του σώματός του, χαμηλή διάθεση ή αυξημένη παρορμητικότητα. Οι πλατφόρμες προτείνουν όλο και περισσότερο περιεχόμενο παρόμοιο με εκείνο στο οποίο ο χρήστης σταματά ή δείχνει ενδιαφέρον. Έτσι, ένα παιδί που παρακολουθεί περιεχόμενο σχετικό με τη θλίψη, την απόρριψη, την εμφάνιση ή τον φόβο μπορεί σταδιακά να βλέπει όλο και περισσότερα παρόμοια μηνύματα.

Αντίστοιχα, ένα παιδί με ΔΕΠΥ μπορεί να δυσκολεύεται περισσότερο να απομακρυνθεί από τη συνεχή εναλλαγή σύντομων βίντεο και ειδοποιήσεων. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί με κάποια συναισθηματική ή αναπτυξιακή δυσκολία πρέπει να αποκλείεται από τα social media. Σημαίνει ότι η είσοδός του σε αυτά είναι προτιμότερο να γίνεται πιο σταδιακά και με μεγαλύτερη υποστήριξη από έναν ενήλικα.

Μια σταδιακή είσοδος στον ψηφιακό κόσμο

Η πρώτη πρόσβαση δεν χρειάζεται να δοθεί απότομα σε πολλές εφαρμογές ταυτόχρονα. Μπορεί να ξεκινήσει με μία πλατφόρμα, ώστε το παιδί και οι γονείς να γνωρίσουν μαζί τον τρόπο λειτουργίας της. Είναι σημαντικό να εξετάσουν από κοινού τις ρυθμίσεις απορρήτου, ποιος μπορεί να βλέπει ή να σχολιάζει τις δημοσιεύσεις και αν επιτρέπεται η αποστολή προσωπικών μηνυμάτων από αγνώστους.

Στην αρχή, αρκούν λίγες σαφείς συμφωνίες που το παιδί μπορεί να κατανοήσει και να τηρήσει. Μπορούν να αφορούν το ποιοι γίνονται αποδεκτοί ως διαδικτυακοί φίλοι, ποια προσωπικά στοιχεία δεν δημοσιεύονται και τι μπορεί να κάνει το παιδί αν κάποιος το πιέσει, το προσβάλει ή του ζητήσει να κρατήσει κάτι κρυφό από τους γονείς του.

Χρειάζεται επίσης να συζητηθεί ότι δεν δημοσιεύουμε κάτι που θα μπορούσε να πληγώσει, να ντροπιάσει ή να εκθέσει έναν άλλον άνθρωπο. Ένας χρήσιμος τρόπος σκέψης είναι να αναρωτιέται το παιδί αν θα έλεγε ή θα έδειχνε το ίδιο πράγμα και πρόσωπο με πρόσωπο.

Όταν το παιδί ξεκινά να χρησιμοποιεί τα social media, είναι σημαντικό ο γονέας να παραμένει κοντά του, να γνωρίζει ποιες εφαρμογές χρησιμοποιεί, με ποιους επικοινωνεί και τι είδους περιεχόμενο δημοσιεύει, χωρίς να ελέγχει κρυφά κάθε του κίνηση.

Η επίβλεψη λειτουργεί καλύτερα όταν το παιδί γνωρίζει από πριν τι έχουν συμφωνήσει. Ο σκοπός δεν είναι να διαβάζει ο γονέας κάθε συνομιλία ή να παρακολουθεί διαρκώς το παιδί, αλλά να το βοηθήσει να αναπτύξει σταδιακά κρίση, υπευθυνότητα και αυτοπροστασία.

Η εμπιστοσύνη δεν σημαίνει απουσία ορίων. Σημαίνει ότι το παιδί γνωρίζει ποιοι κανόνες ισχύουν και τι θα συμβεί αν δεν τηρηθούν. Παράλληλα, χρειάζεται να αισθάνεται ότι μπορεί να μιλήσει για ένα λάθος ή μια δυσάρεστη εμπειρία χωρίς η πρώτη αντίδραση του γονέα να είναι η τιμωρία και η άμεση αφαίρεση του κινητού.

Όταν ένα παιδί φοβάται ότι θα χάσει οριστικά την πρόσβαση, μπορεί να επιλέξει να κρύψει ένα προσβλητικό μήνυμα, έναν διαδικτυακό εκφοβισμό ή μια επαφή που το έκανε να αισθανθεί άβολα. Είναι σημαντικό να γνωρίζει ότι μπορεί να ζητήσει βοήθεια, ακόμη κι αν έκανε κάτι που δεν είχε συμφωνηθεί.

Η σχέση με το παιδί ενισχύεται επίσης όταν ο γονέας δείχνει πραγματικό ενδιαφέρον για τον ψηφιακό του κόσμο. Μια συζήτηση γύρω από ένα βίντεο, έναν δημιουργό περιεχομένου ή μια διαδικτυακή τάση μπορεί να είναι πιο χρήσιμη από μια γενική προειδοποίηση για τους κινδύνους του διαδικτύου. Παράλληλα, βοηθά το παιδί να εξετάζει πιο κριτικά όσα βλέπει: ποιος δημιούργησε αυτό το περιεχόμενο, για ποιον λόγο και πόσο αξιόπιστο είναι.

Η χρήση των social media χρειάζεται να συνυπάρχει με τις υπόλοιπες πλευρές της ζωής. Όταν περιορίζονται ο ύπνος, η μελέτη, η κίνηση, οι οικογενειακές στιγμές ή οι συναντήσεις με φίλους, η ισορροπία έχει αρχίσει να χάνεται. Αν το παιδί ελέγχει διαρκώς τις ειδοποιήσεις, δυσκολεύεται να αφήσει το κινητό ή η διάθεσή του εξαρτάται έντονα από τα σχόλια και τις αντιδράσεις των άλλων, είναι σημαντικό να επανεξεταστεί μαζί του ο τρόπος χρήσης.

Δεν υπάρχει μία απόλυτη απάντηση στο ερώτημα πότε είναι ένα παιδί έτοιμο για τα social media. Η ετοιμότητα φαίνεται στο αν μπορεί σταδιακά να διαχειριστεί την κριτική, να προστατεύσει την ιδιωτικότητά του, να τηρήσει συμφωνίες και, κυρίως, να ζητήσει βοήθεια όταν κάτι το ανησυχεί.

Ο στόχος δεν είναι να κρατήσουμε το παιδί μακριά από τον ψηφιακό κόσμο για πάντα, αλλά να το βοηθήσουμε να μπει σε αυτόν με μικρά βήματα, σαφή όρια και ανοιχτή επικοινωνία, γνωρίζοντας ότι έχει δίπλα του έναν ενήλικα διαθέσιμο να το καθοδηγήσει και να το στηρίξει.