«Μόνο με το τάμπλετ ηρεμεί».
«Όταν αρχίζει να παίζει, δεν θέλει να το αφήσει με τίποτα».
«Μήπως του κάνει κακό που περνά τόσο χρόνο μπροστά στην οθόνη;»
Για πολλούς γονείς, η χρήση των οθονών αποτελεί καθημερινή πηγή ανησυχίας και συχνά αιτία σύγκρουσης. Όταν το παιδί βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού, έχει ΔΕΠΥ ή παρουσιάζει μαθησιακές δυσκολίες, τα ερωτήματα μπορεί να είναι ακόμη περισσότερα. Η οθόνη φαίνεται κάποιες φορές να το βοηθά να ηρεμήσει, να συγκεντρωθεί ή να ασχοληθεί με κάτι που αγαπά. Την ίδια στιγμή, η διακοπή της μπορεί να προκαλεί έντονο θυμό και μεγάλη δυσκολία μετάβασης σε μια άλλη δραστηριότητα.
Οι οθόνες, όμως, δεν έχουν την ίδια λειτουργία για όλα τα παιδιά. Για ορισμένα νευροδιαφορετικά παιδιά, η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει έναν προβλέψιμο χώρο μέσα σε μια καθημερινότητα γεμάτη απαιτήσεις και πολλά ερεθίσματα. Ένα γνώριμο βίντεο, ένα παιχνίδι με σαφείς κανόνες ή η επανάληψη μιας αγαπημένης σκηνής μπορεί να λειτουργεί καθησυχαστικά. Το παιδί γνωρίζει τι πρόκειται να συμβεί, αισθάνεται ότι έχει περισσότερο έλεγχο και δεν χρειάζεται να ανταποκριθεί στις σύνθετες απαιτήσεις μιας άμεσης κοινωνικής αλληλεπίδρασης.
Η τεχνολογία μπορεί επίσης να υποστηρίξει τη μάθηση, την επικοινωνία και την οργάνωση. Εκπαιδευτικές εφαρμογές, προγράμματα μετατροπής κειμένου σε ομιλία, οπτικά προγράμματα και ηλεκτρονικές υπενθυμίσεις μπορούν να διευκολύνουν παιδιά που δυσκολεύονται στην ανάγνωση, στη γραφή ή στον προγραμματισμό των δραστηριοτήτων τους. Παράλληλα, τα ηλεκτρονικά παιχνίδια μπορεί να προσφέρουν έναν τρόπο σύνδεσης με παιδιά που έχουν κοινά ενδιαφέροντα. Για ένα παιδί που δυσκολεύεται στις αυθόρμητες κοινωνικές συζητήσεις, η επικοινωνία μέσα από ένα κοινό παιχνίδι μπορεί να είναι πιο εύκολη και λιγότερο αγχωτική.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε χρήση της οθόνης είναι ωφέλιμη ή ότι δεν χρειάζονται όρια. Πριν αποφασίσουμε αν ο χρόνος είναι «πολύς», έχει σημασία να καταλάβουμε τι προσφέρει η οθόνη στο συγκεκριμένο παιδί. Δημιουργεί, μαθαίνει και επικοινωνεί ή παρακολουθεί παθητικά και αδιάκοπα σύντομα βίντεο; Μπορεί να κλείσει τη συσκευή με κάποια υποστήριξη ή κάθε διακοπή οδηγεί σε έντονο ξέσπασμα; Η οθόνη το ξεκουράζει ύστερα από μια απαιτητική ημέρα ή έχει γίνει ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο μπορεί να ηρεμήσει;
Σήμερα γνωρίζουμε ότι δεν έχει σημασία μόνο πόσο χρόνο περνά ένα παιδί μπροστά στην οθόνη. Εξίσου σημαντικά είναι το είδος του περιεχομένου, ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιεί τη συσκευή και η θέση που καταλαμβάνει η οθόνη στην καθημερινότητά του. Το βασικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσες ώρες διαρκεί η χρήση, αλλά και ποιες δραστηριότητες, εμπειρίες ή σχέσεις αρχίζουν να παραμερίζονται εξαιτίας της.
Στις μικρότερες ηλικίες, η πρόσωπο με πρόσωπο επικοινωνία, το ελεύθερο παιχνίδι και η εξερεύνηση του κόσμου είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη της γλώσσας και των κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων. Η ανησυχία, επομένως, δεν αφορά την οθόνη ως κάτι από μόνο του επιβλαβές, αλλά το ενδεχόμενο να αντικαθιστά συστηματικά εμπειρίες σημαντικές για την ανάπτυξη του παιδιού.
Χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή όταν η χρήση περιορίζει τον ύπνο, τη σωματική δραστηριότητα, τη μελέτη, την προσωπική φροντίδα ή τις σχέσεις. Ανησυχητικό είναι επίσης όταν το παιδί εγκαταλείπει σχεδόν όλες τις άλλες δραστηριότητες ή καταφεύγει στην οθόνη για να αποφεύγει κάθε δυσάρεστο συναίσθημα και απαίτηση. Μια ξαφνική και έντονη αύξηση της χρήσης μπορεί κάποιες φορές να συνδέεται με άγχος, ψυχική εξάντληση, χαμηλή διάθεση ή δυσκολίες στις σχέσεις. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η οθόνη μπορεί να μην αποτελεί την αιτία του προβλήματος, αλλά τον τρόπο με τον οποίο το παιδί προσπαθεί να ανακουφιστεί ή να αποσυρθεί.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και στη χρήση πριν από τον ύπνο. Το περιεχόμενο, οι συνεχείς ειδοποιήσεις και το φως της οθόνης μπορεί να δυσκολεύουν την έλευση και την ποιότητα του ύπνου. Η ανεπαρκής ξεκούραση, με τη σειρά της, μπορεί να επιβαρύνει τη διάθεση, την προσοχή και την ικανότητα του παιδιού να διαχειρίζεται τις απαιτήσεις της επόμενης ημέρας.
Τα παιδιά και οι έφηβοι με ΔΕΠΥ φαίνεται επίσης να παρουσιάζουν μεγαλύτερη ευαλωτότητα στην προβληματική χρήση του διαδικτύου. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί με ΔΕΠΥ που αγαπά τα ηλεκτρονικά παιχνίδια έχει αναπτύξει εξάρτηση.
Από την απαγόρευση στην ισορροπία
Η ξαφνική αφαίρεση μιας συσκευής μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολη για ένα παιδί που δυσκολεύεται στις μεταβάσεις ή απορροφάται έντονα από τα ενδιαφέροντά του. Συχνά ο καβγάς δεν αφορά μόνο την επιθυμία του να συνεχίσει, αλλά και τη δυσκολία του να διακόψει απότομα μια προβλέψιμη και ευχάριστη δραστηριότητα.
Βοηθά να υπάρχουν σαφή και συμφωνημένα σημεία ολοκλήρωσης. Το παιδί μπορεί, για παράδειγμα, να γνωρίζει ότι θα σταματήσει όταν τελειώσει μια πίστα, ένα επεισόδιο ή ένας συγκεκριμένος γύρος. Οι προειδοποιήσεις λίγα λεπτά πριν από τη διακοπή και η χρήση ενός οπτικού χρονομέτρου μπορούν να κάνουν τη μετάβαση πιο προβλέψιμη. Τα όρια λειτουργούν καλύτερα όταν έχουν συζητηθεί πριν από τη σύγκρουση και εφαρμόζονται με συνέπεια.
Χρήσιμο είναι επίσης ο γονέας να γνωρίζει τι κάνει πραγματικά το παιδί στην οθόνη. Όταν παρακολουθεί μαζί του ένα αγαπημένο βίντεο ή δοκιμάζει το παιχνίδι που το ενδιαφέρει, κατανοεί καλύτερα τι το ελκύει. Η κοινή χρήση μπορεί να μετατρέψει την τεχνολογία σε ευκαιρία επικοινωνίας και να ανοίξει συζητήσεις για τις διαδικτυακές σχέσεις, τις διαφημίσεις, τις απάτες και τη συμπεριφορά άλλων χρηστών.
Η επίβλεψη είναι ιδιαίτερα σημαντική για παιδιά που δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν την ειρωνεία, τα κρυφά κίνητρα ή την εξαπάτηση. Ένα παιδί μπορεί να πιστέψει κατά γράμμα ένα μήνυμα, να θεωρήσει έναν διαδικτυακό γνωστό πραγματικό φίλο ή να μη συνειδητοποιήσει ότι κάποιος το κοροϊδεύει. Έτσι, μπορεί να γίνει πιο ευάλωτο στον διαδικτυακό εκφοβισμό ή σε επικίνδυνες επαφές. Η προστασία είναι αποτελεσματικότερη όταν στηρίζεται στην επικοινωνία, σε σαφείς κανόνες ασφάλειας και σε κατάλληλη επίβλεψη, όχι μόνο στον κρυφό έλεγχο.
Εξίσου σημαντικό είναι να μην αφαιρούμε απλώς την οθόνη χωρίς να υπάρχει μια ρεαλιστική εναλλακτική. Αν αποτελεί τον βασικό τρόπο χαλάρωσης, η διακοπή της αφήνει ένα μεγάλο κενό. Χρειάζεται σταδιακά να ανακαλύψουμε και άλλες δραστηριότητες που προσφέρουν στο παιδί ηρεμία, ευχαρίστηση ή αίσθηση επιτυχίας, όπως η μουσική, η κίνηση, οι κατασκευές, μια βόλτα ή η ενασχόληση με ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον του και εκτός οθόνης.
Σημαντικό ρόλο παίζει και το παράδειγμα των ενηλίκων. Είναι δύσκολο να ζητάμε από ένα παιδί να αφήσει το κινητό, όταν τα γεύματα και οι οικογενειακές συζητήσεις συνοδεύονται συνεχώς από τις οθόνες των γονέων. Κάποιες στιγμές και χώροι χωρίς συσκευές, οι οποίοι ισχύουν για όλη την οικογένεια, δείχνουν ότι η ισορροπία είναι κοινή υπόθεση και όχι τιμωρία για το παιδί.
Δεν υπάρχει ένας κανόνας που να ταιριάζει σε όλα τα νευροδιαφορετικά παιδιά. Χρειάζεται να παρατηρούμε το συγκεκριμένο παιδί, το περιεχόμενο που επιλέγει, την ανάγκη που καλύπτει και την επίδραση της χρήσης στην καθημερινότητά του. Η οθόνη μπορεί να αποτελεί εργαλείο μάθησης, σύνδεσης και αποφόρτισης. Μπορεί, όμως, να περιορίσει άλλες σημαντικές πλευρές της ζωής του, όταν γίνεται ο μοναδικός χώρος στον οποίο καταφεύγει.
Ο στόχος δεν είναι να εξαφανίσουμε την τεχνολογία από τη ζωή του παιδιού, αλλά να το βοηθήσουμε να αναπτύξει σταδιακά μια ισορροπημένη σχέση μαζί της. Όταν η χρήση προκαλεί καθημερινές και πολύ έντονες συγκρούσεις, επηρεάζει σημαντικά τον ύπνο, το σχολείο και τις σχέσεις ή το παιδί φαίνεται να έχει χάσει τον έλεγχο, η συμβουλή ενός ειδικού μπορεί να βοηθήσει την οικογένεια να διαμορφώσει ένα πιο εξατομικευμένο σχέδιο.